زحمت و تلاشمان را پاس بداريم و از حساب ارزش تمام امورى كه ذاتى هستند ، جدا كنيم ؟ . . . وانگهى ، آيا پيامد اين منطق آن نيست كه نفس مقدّس در اين صورت به پايين‌ترين مراتب در محاسبهء پاداش فرود آيد ؟ . . . كيست كه پذيراى چنين چيزى باشد ؟ آيا لازم است كه ما در برابر اين تناقض به يك طرف منحرف شويم ؟ يا اين‌كه راه حلّ ميانه را بپذيريم ؟ صواب اين است كه فضيلت در هر مرحله‌اى از مراحل حيات اخلاقى ، نتيجهء خالصى از نتايج طبيعت محض نيست ، چنان‌كه نتيجهء اكتساب مطلق هم نمىباشد . توضيح اين‌كه بدترين و شرورترين مردم ، وجودش تهى از بذر پاكيزه نيست ، مىتواند آن را در كشمكش و درگيرى اخلاقى بر ضدّ خوى پليدش به كار گيرد ، همان‌طورى كه پاك‌ترين نفوس به‌طور مطلق براى ارتقاء در مراتب پاداش ، به‌طور مطلق بىنياز از تلاش و كوشش نيست . زبان فرانسه اين مقياس دوگانه را براى ارزش عمل ثبت كرده است ، آنجا كه واژهء ( Me ? rite ) را بر هر صفت فطرى يا اكتسابى سزاوار ارزش نهادن ، اطلاق كرده است ، حتّى اگر از نوع زيبايى و يا بىنيازى باشد ! البتّه تنها چيزى كه لازم است ما بدان اعتراف داشته باشيم ، اين است كه مردم در سهم داشتن از عوامل فضيلت متفاوتند ، و بايد درعين‌حال توجّه داشته باشيم كه مردم ، نه در موضوع مجاهدت و نه در شكلى كه سزاوار است كوشش اخلاقى خود را در آن ابراز دارند ، هميشه يكسان و برابر نيستند . و در اينجا مناسب مىبينيم كه تعمّق بيشترى نماييم تا از نحوهء ارتباط بين احكام اخلاقيمان آگاهى پيدا كنيم . و به راستى كه ما معتقديم ، توانمندى دستيابى بر كليد حل - راجع به مسئلهء جدايى كه قرآن كريم بين دو نوع از تلاش اثبات كرده است - را داريم : به يكى از آن دو نوع تلاش ، [ effort e ? liminatoire ] تلاش مدافعه ، و به ديگرى [ effort cre ? ateur ] تلاش آغازگر مىگويند : الف - تلاش مدافعه منظور ما از عبارت « تلاش مدافعه » آن عملى است كه در برابر ميل‌هاى پليدى كه ما را وادار